בְּרֵאשִׁית בָּרְא אֱלֹהִים, אֵת הָָאוֹרְנְמֵנְט, עד 19 בספטמבר

משמעות המילה אורנמנט היא 'קישוט' (מלטינית: Ornamentum). קישוט – במקור תוספת דו או תל ממדית שמטרתה הענקת אופי, יופי, ייחודיות וזהות לחפץ או למבנה. אורנמנט מבוסס לעיתים על דגם חוזר (Pattern), ונוכחותו מפיחה חיים בחפץ: תוך כדי התהוות, כמעשה בריאה, מעניק האורנמנט לחפץ זהות חזותית, דו או תלת ממדית. במהלך ההיסטוריה של האמנות האורנמנט זכה ואף ממשיך לזכות ליחס אמביוולנטי וחשדני (לוס, "אורנמנט הוא פשע")1, אך גם לבעל כוח כסוכן תרבות, כנשא של ידע, כסיפור תרבותי, כפיסת זהות, כזיכרון היסטורי וכמייצג מעמד חברתי2.

במאמרו המכונן של גדעון עפרת"קישוט וקׄשֶט"3, הוא משרטט מתח בין מעמדו המעורער של המושג "קישוט" במודרניזם של מאה ה-20, לבין הפירוש של המילה "ׄקׄשֶט" בספרות היהודית: אמת או יושר. בראשית המאה ה-20, אדריכלים, ציירים ופסלים, הן בזירה הבינלאומית (באוהאוס) והן בזו המקומית (לדוגמה קבוצת אופקים חדשים), התייסחו לאונרמנטיקה כמנוונת מוסרית, ותבעו לסלק את האורנמנט מהמרחב הציבורי והיצירתי. אולם הצורך האנושי בקישוט ממשיך להתקיים, לקבל משמעות מורכבת (קישוט ויופי מול אמת ויושר) והעובדה כי האורנמנט לא נעלם מהעולם, מחדדים את ההבנה כי קישוט הוא שפה חיה, שיש לה תחביר, מבנה, מסורת, המצאתיות ואף ביקורתיות וחתרנות4.

התערוכה בְּרֵאשִׁית בָּרְא אֱלֹהִים, אֵת הָָאוֹרְנְמֵנְט, בודקת את הנחיצות, הרלוונטיות, ההשתנות והמשמעות של מחוות קישוטיות בימינו, מתוך הבנת כוחן ונחיצותן. הניסיון של המודרניזם למיגור האורנמנט לא צלח: אורנמנטים עדיין חיים, בועטים ומתעדכנים.

מה המשמעות של חפץ ללא קישוט? האם קישוט מפיח בחפץ חיים? או שדווקא החפץ או החלל מאפשרים לקישוט להתקיים? המהפכה התעשייתית והאלגוריתם הדיגיטלי יצרו שפה חדשה של קישוטים: הייצור ההמוני יצר ריבוי מוצרים כשדה של אורנמנטים, ואילו האלגוריתם (3D, תכנון פרמטרי) התקבל מתוך הבנה כי תוצריו אינם תופעה אסתטית בלבד, אלא פוליטית וחברתית – כלי שמבטא סובייקטיביות, מעמד וזהות בעידן של ייצור המוני.5

התערוכה בְּרֵאשִׁית בָּרְא אֱלֹהִים, אֵת הָָאוֹרְנְמֵנְט, היא רב דורית ובינתחומית, והיא מבקשת ליצור קריאה חדשה של המשמעות והפרשנויות השונות של האורנמנט, ובוחנת את מעמדו החברתי והפוליטי במציאות המקומית המורכבת.

ההתייחסות לקישוט עכשווי באה לידי ביטוי ברבדים רבים: זהות מקומית קונפליקטואלית, מגדר, גוף, תעשייה, שפת הקדרות, האובייקט כקישוט, בריאה, מבנה של משמעות, דו ממד או תלת ממד, קצב וחיים.

בהשתתפות: חנאן אבו חוסיין, איתמר אבן, שרה אוסלנדר, אניסה אשקר, ציבי גבע, דיויד גוס, יהונתן הופ, נבט יצחק, אליה לוי יונגר, עינת לידר, טליה מוקמל, ליאב מזרחי, דורון נעמה גלפר, אמנון עמוסאוצרת: שלומית באומן

פתיחה: חמישי, 6.8.2026, 19:30שיח גלריה: שישי, 28.8.2026, 11:30 נעילה: שבת, 19.9.2026, 14:00

في البدء خلق الله، الزخرفةالقيّمة: شلوميت باومان

بمشاركة: حنان أبو حسين، إيتمار إيڤن، سارة أوسلاندر، أنيسة أشقر، تسيبي غيڤاع، ديڤيد غوس، يهوناتان هوݒ، نيڤت يتسحاق، إليا ليڤي يونغر، عينات ليدر، طاليا موكمال، ليئاڤ مزراحي، دورون نعمة غالفر، أمنون عاموس

كلمة "Ornament"تعني الزخرفة أو الزينة. الزخرفة، هي في الأصل إضافة ثنائية أو ثلاثية الأبعاد، بهدف إضفاء طابع، جمال، تميّز وهويّة على الغرض أو المبنى. غالبًا ما تستند الزخرفة إلى نمط متكرر(Pattern)، ويمنح حضورها الغرض حياةً جديدة: أثناء تشكّلها كفعل من أفعال الخلق، تمنح الزخرفة الغرض هويّة بصرية، سواء كانت ثنائية أو ثلاثية الأبعاد.

على امتداد تاريخ الفن، حظيت الزخرفة – وما تزال – بنظرة متناقضة تتراوح بين الريبة والشك (كما قال أدولف لوس: "الزخرفة جريمة")، لكنها في الوقت نفسه اعتُبرت قوة وكيل ثقافة، حامل المعرفة، قصة ثقافية، جزءًا من الهويّة، ذاكرةً تاريخية وتمثيلًا للمكانة الاجتماعية.

في مقاله التكويني "كيوشت وكيشت" ("زخرفة ونزاهة")، يرسم جدعون عوفرات توترًا بين المكانة المتزعزعة لمفهوم "الزخرفة" في الحداثة خلال القرن العشرين، وبين معنى كلمة "كوشت" في الأدب اليهودي، التي تدل على الصدق أو النزاهة. ففي بدايات القرن العشرين، تعامل معماريون ورسامون ونحاتون، سواء على الساحة العالمية (مدرسة الباوهاوس) أو المحلية (مثل جماعة "آفاق جديدة")، مع الزخرفة كانحطاط أخلاقي، وطالبوا بإقصائها من الفضاءين العام والإبداعي. إلا أن الحاجة الإنسانية إلى الزخرفة استمرت واكتسبت معاني أكثر تعقيدًا، تجمع بين الزينة والجمال، والصدق والنزاهة. حقيقة أن الزخرفة لم تختفِ من العالم تعمّق إدراكنا بأنها لغة حيّة، لها نحوها الخاص وبنيتها وتقاليدها، كما تمتلك روح الابتكار، بل والقدرة على النقد والتمرّد أيضًا.

يستكشف معرض في البدء خلق الله، الزخرفة ضرورة الإيماءات الزخرفية في عصرنا، وعلائقيتها، وتحولاتها، ودلالاتها، انطلاقًا من الإيمان بقوتها وأهميتها. لقد أخفقت الحداثة في محاولتها القضاء على الزخرفة؛ إذ ما تزال الزخارف حية، نابضة، ومتجددة باستمرار.

ما معنى وجود غرض بلا زخرفة؟ هل تبث الزخرفة الحياة في الغرض؟ أم أن الغرض نفسه، أو الفضاء الذي يوجد فيه، هو الذي يتيح الوجود للزخرفة؟ خلقت الثورة الصناعية والخوارزمية الرقمية لغة جديدة للزخرفة: فالإنتاج بالجملة خلق وفرةً من المنتجات التي أصبحت حقولًا للزخارف، بينما أُعيد النظر في الخوارزميات الرقمية (مثل التصميم ثلاثي الأبعاد والتصميم البارامتري) بوصفها لا تنتج ظواهر جمالية فحسب، بل أدوات ذات أبعاد سياسية واجتماعية، تعبّر عن الذات، والمكانة، والهويّة في عصر الإنتاج بالجملة.

يضم معرض في البدء خلق الله، الزخرفة فنّانين من أجيال مختلفة وتخصصات متعددة، ويسعى إلى تقديم قراءة جديدة لمعنى الزخرفة وتعدد تأويلاتها، ويتقصى مكانتها الاجتماعية والسياسية في الواقع المحلي المركب.

1. Adolf Loos, Ornament and crime, 19082. كارين ݒݒونتڤيدان، قطع ثقافة، 2018، بيت بنياميني، مركز السيراميك المعاصر3. جدعون عوفرات، كيشوت وكوشت، 2016، مخزن جدعون عوفرات (بالعبرية)4. هدارا شفلان كتساڤ، أسرار التطريز، 2016، عيرڤ راڤ (بالعبرية)
5. ntoine Picon, Ornament: The Politics of Architecture and Subjectivity, 2013, Primers